Trong bối cảnh hiện nay, ngành lúa gạo Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt lịch sử khi chuyển mình từ tư duy chú trọng sản lượng sang tập trung vào chất lượng và tăng trưởng xanh. Đồng bằng sông Cửu Long, vựa lúa lớn nhất cả nước, đang trở thành tâm điểm của chiến lược phát triển nông nghiệp bền vững thông qua các mô hình sản xuất lúa phát thải thấp. Đây không chỉ là giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu mà còn là lợi thế cạnh tranh cốt lõi để hạt gạo Việt Nam thâm nhập sâu hơn vào phân khúc thị trường cao cấp toàn cầu, nơi những tiêu chuẩn về bảo vệ môi trường đang ngày càng trở nên khắt khe.
Thay đổi phương thức canh tác để thích ứng và giảm phát thải
Cốt lõi của mô hình sản xuất lúa phát thải thấp nằm ở việc thay đổi triệt để các tập quán canh tác truyền thống vốn gây lãng phí tài nguyên và ô nhiễm môi trường. Việc áp dụng các quy trình kỹ thuật tiên tiến như “1 phải 5 giảm” hay kỹ thuật tưới ngập khô xen kẽ đã giúp giảm đáng kể lượng nước tưới, hạt giống và phân bón hóa học. Quan trọng hơn, các biện pháp này giúp hạn chế tối đa quá trình phát thải khí methane từ đất lúa ngập nước lâu ngày, một trong những nguyên nhân chính gây ra hiệu ứng nhà kính trong nông nghiệp. Khi nông dân làm chủ được kỹ thuật canh tác khoa học, họ không chỉ bảo vệ được hệ sinh thái đồng ruộng mà còn trực tiếp cắt giảm chi phí sản xuất, nâng cao biên độ lợi nhuận trên mỗi héc-ta đất canh tác.
Sự chuyển dịch này cũng gắn liền với việc cơ giới hóa đồng bộ từ khâu gieo trồng đến thu hoạch và xử lý phế phụ phẩm. Thay vì đốt rơm rạ gây ô nhiễm không khí, các mô hình mới hướng tới việc tái sử dụng rơm rạ để sản xuất nấm, phân bón hữu cơ hoặc làm thức ăn chăn nuôi. Đây chính là cách tiếp cận kinh tế tuần hoàn, biến những thứ vốn được coi là chất thải thành tài nguyên quý giá, góp phần tạo ra giá trị gia tăng đa dụng cho ngành hàng lúa gạo. Trong giai đoạn hiện nay, việc chuẩn hóa các quy trình này là tiền đề quan trọng để Việt Nam hiện thực hóa đề án 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao và phát thải thấp tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.
Xây dựng thương hiệu gạo xanh và thị trường tín chỉ carbon
Phát triển lúa phát thải thấp không chỉ dừng lại ở cánh đồng mà còn mở ra cơ hội kinh tế mới thông qua thị trường tín chỉ carbon nông nghiệp. Khi các mô hình canh tác được đo đạc, báo cáo và thẩm định lượng phát thải giảm được một cách khoa học, nông dân và doanh nghiệp có thể bán các tín chỉ này trên thị trường quốc tế. Đây là nguồn thu nhập bổ sung đầy tiềm năng, tạo động lực kinh tế trực tiếp để người sản xuất duy trì và mở rộng các mô hình bền vững. Đồng thời, chứng nhận “gạo phát thải thấp” sẽ trở thành một nhãn hiệu bảo chứng cho uy tín quốc gia, giúp gạo Việt Nam định vị lại thương hiệu trên thị trường quốc tế như một sản phẩm có trách nhiệm với cộng đồng và hành tinh.
Tuy nhiên, nhìn nhận một cách sâu sắc và phản biện hơn, chúng ta cần tự vấn rằng liệu các cơ chế hỗ trợ tài chính và hạ tầng kỹ thuật hiện tại đã đủ mạnh để nông dân tự tin chuyển đổi quy mô lớn hay chưa? Việc thay đổi thói quen canh tác hàng chục năm của hàng triệu hộ nông dân là một thách thức không hề nhỏ, đòi hỏi một lộ trình đào tạo bài bản và những minh chứng thực tế về hiệu quả kinh tế lâu dài. Nếu không có sự phối hợp gia đình chặt chẽ của các cơ quan quản lý, các nhà khoa học trong việc xây dựng hệ thống đo đạc phát thải (MRV) dễ tiếp cận và minh bạch, những kỳ vọng về thị trường carbon có thể vẫn chỉ nằm trên lý thuyết. Giải pháp bền vững phải là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa lợi ích môi trường và lợi ích kinh tế sát sườn của người nông dân.
Trong thành tích chung của ngành nông nghiệp những năm gần đây, mô hình lúa phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long đang định hình lại diện mạo của một nền nông nghiệp hiện đại và nhân văn. Sự chủ động trong việc đón đầu xu hướng tiêu dùng xanh không chỉ giúp bảo vệ “túi tiền” của người nông dân trước những biến động của thời tiết mà còn khẳng định trách nhiệm của Việt Nam đối với cam kết giảm phát thải toàn cầu. Để những cánh đồng “không khói” trở nên phổ biến, rất cần sự đồng hành xuyên suốt của doanh nghiệp trong việc bao tiêu sản phẩm và sự đầu tư trọng điểm vào hạ tầng số để giám sát quy trình sản xuất một cách minh bạch nhất.
Theo nongthonvaphattrien.vn